Sözleşmede Haksız Şart Nedir? Tüketici Aleyhine Maddeler Geçersiz mi?

Spor salonu üyeliği, internet aboneliği, kredi sözleşmesi, kiralık araç, kurs kaydı... Günlük hayatta imzaladığımız sözleşmelerin büyük çoğunluğu, şirketin önceden hazırladığı ve üzerinde pazarlık yapma imkânımız olmayan metinlerdir. Bu metinlerin içinde bazen tüketiciyi açıkça zor durumda bırakan maddeler bulunur. İşte tüketici hukuku bu tür maddelere karşı haksız şart kavramıyla koruma sağlar.

Haksız şart nedir?

6502 sayılı Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun'un 5. maddesine göre haksız şart, şu özellikleri taşıyan sözleşme hükmüdür:

1. Tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulmuştur,
2. İyi niyet kurallarına aykırı düşecek biçimde,
3. Tarafların hak ve yükümlülüklerinde tüketici aleyhine dengesizliğe neden olur.

Bu özellikleri taşıyan şartlar kesin olarak hükümsüzdür. Yani baştan itibaren geçersizdir ve tüketiciyi bağlamaz.

Müzakere edilmemiş ne demek?

Bir sözleşme şartı önceden hazırlanmışsa ve tüketici bu şartın içeriğine etki edememişse, o şartın tüketiciyle müzakere edilmediği kabul edilir. Özellikle standart sözleşmeler, yani şirketin herkese aynı şekilde sunduğu matbu metinler bu kapsamdadır. Sözleşmenin bazı maddelerinin müzakere edilmiş olması, diğer maddelerin de müzakere edildiği anlamına gelmez.

Bir şartın tüketiciyle müzakere edildiğini iddia eden taraf, yani satıcı veya sağlayıcı, bunu ispatlamakla yükümlüdür.

Haksız şart örnekleri

Aşağıdaki örnekler, uygulamada sık karşılaşılan ve somut olaya göre haksız şart olarak değerlendirilebilecek maddelerdir:

Bu örnekler kesin sonuç bildirmez; her maddenin sözleşmenin bütünü ve somut durumla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Haksız şartın sonucu nedir?

• Haksız şart kesin hükümsüzdür; tüketici bu maddeye uymak zorunda değildir.
• Sözleşmenin geri kalan hükümleri geçerliliğini korur.
• Satıcı veya sağlayıcı, haksız şarta dayanarak bir bedel talep edemez veya bir hakkı kısıtlayamaz.

Ayrıca kanun, sözleşmelerin tüketicinin kolayca okuyabileceği büyüklükte harflerle, açık ve anlaşılır bir dille yazılmasını öngörür. Açık olmayan veya birden fazla anlama gelebilecek şartlar tüketici lehine yorumlanır.

Spor salonu ve abonelik sözleşmeleri

Haksız şart tartışmaları en çok spor salonu üyeliklerinde, eğitim kurumu kayıtlarında ve abonelik sözleşmelerinde yaşanır. Örneğin üyeliğin hiçbir koşulda iptal edilemeyeceğini öngören maddeler bu kapsamda değerlendirilebilir. Spor salonu üyeliklerindeki hakların için spor salonu üyelik iptali, abonelik sözleşmelerindeki fesih hakkı için abonelik sözleşmesi fesih hakkı yazılarımıza bakabilirsin. Taahhütlü yazılım aboneliklerindeki erken iptal ücretlerine bir örnek için Adobe Creative Cloud iptali yazımızı inceleyebilirsin.

Ne yapmalısın?

1. Maddeyi belirle: Sözleşmede seni zor durumda bırakan maddeyi işaretle.
2. Yazılı bildir: Karşı tarafa, bu maddenin haksız şart niteliğinde olduğunu ve kesin hükümsüz olduğunu düşündüğünü yazılı olarak bildir.
3. Talebini netleştir: Örneğin sözleşmeyi feshetmek, iade almak veya cezai şartı ödememek istediğini açıkça belirt.
4. Resmî başvuru: Uyuşmazlık sürerse parasal sınıra göre tüketici hakem heyetine veya arabuluculuk sonrası tüketici mahkemesine başvur. Yazılı bildirim için tüketici şikâyet dilekçesi örneği yazımızdaki şablonu kullanabilirsin.

Ticaret Bakanlığı denetimi

Ticaret Bakanlığı, standart sözleşmelerde haksız şart kullanılmasını denetleyebilir ve bu tür şartları kullanan işletmelere idari yaptırım uygulayabilir. Bireysel uyuşmazlığının yanında, sistematik olarak haksız şart kullanan bir işletmeyi Bakanlığa bildirmek de mümkündür.

İmzalamadan önce sorulacak sorular

Bir sözleşmeyi imzalamadan önce kendine ve satıcıya birkaç basit soru sormak, ileride haksız şart tartışmasına girmeni önleyebilir: Sözleşmeyi nasıl ve ne zaman feshedebilirim? Fesih hâlinde ne ödemem gerekir? Fiyat değişirse ne olur? Hizmet sunulmazsa ne olur? Sorumluluğun sınırlandığı bir madde var mı? Bu soruların cevabı sözleşmede açıkça yazmıyorsa veya satıcının sözlü açıklamasıyla sözleşme metni çelişiyorsa, açıklamanın yazılı olarak sözleşmeye eklenmesini iste. Sözleşmenin bir nüshasını almak da hakkındır.

Kısaca

Haksız şart, tüketiciyle müzakere edilmeden sözleşmeye konulan ve iyi niyet kurallarına aykırı şekilde tüketici aleyhine dengesizlik yaratan maddedir. 6502 sayılı Kanun'a göre bu şartlar kesin hükümsüzdür, ancak sözleşmenin geri kalanı geçerli kalır. Standart sözleşmelerdeki maddeler müzakere edilmemiş sayılır ve aksini satıcı ispatlamalıdır. Haksız olduğunu düşündüğün bir maddeye karşı yazılı itiraz et ve gerekirse hakem heyeti veya mahkemeye başvur.